Waarom mag je een overledene niet aanraken

Eerlijk? Dit is zo'n vraag die bijna iedereen zich weleens afvraagt als er iemand overlijdt. Waarom mag je een overledene niet aanraken? Het is niet zomaar een regel, er zit een hele mix achter van medische dingen, juridische rompslomp en culturele gevoeligheden. Zodra iemand overlijdt, beginnen er van die natuurlijke processen die het aanraken of verschuiven van het lichaam eigenlijk best lastig maken. Er zijn ook behoorlijk strikte richtlijnen over hoe je met overledenen omgaat – om hun waardigheid te bewaren en gezondheidsrisico's te beperken.

Wat gebeurt er direct na overlijden?

Nadat het hart stopt met kloppen, stopt ook de bloedcirculatie. Het lichaam begint af te koelen. Dit proces heet algor mortis – en geloof me, je voelt dat de huid ijskoud wordt. Tegelijk komt rigor mortis opzetten, die lijkstijfheid. Je spieren verstijven. Als je dan het lichaam aanraakt, kun je die processen storen. Vloeistoffen kunnen onbedoeld verplaatsen, weefsel kan beschadigen. Daarom zeggen medische professionals: blijf eraf tot de lijkschouwer of arts ernaar heeft gekeken.

Waarom is het aanraken van een overledene niet toegestaan?

Er zijn nogal wat redenen waarom je beter niet kunt aanraken:

• Medische redenen: Na overlijden – bacteriën, man. Die gaan als een trein. Je raakt het lichaam aan, en voor je het weet heb je die bacteriën overgebracht. Dat kan gevaarlijk zijn voor nabestaanden, vooral als het gaat om besmettelijke ziektes.
• Juridische redenen: In Nederland moet je een overlijden melden bij de burgerlijke stand. Simpel. Het lichaam mag niet zomaar verplaatst of aangeraakt worden zonder toestemming van een arts of lijkschouwer – ze moeten bewijsmateriaal bewaren voor het geval het geen natuurlijke dood was.
• Culturele en religieuze redenen: In heel wat culturen en religies – denk aan de islam en het jodendom – wordt het lichaam als heilig beschouwd. Het aanraken kan als onrein worden gezien. Laat dat maar over aan speciale rituele wassingen.

Wat zegt de wet over het aanraken van een overledene?

De Wet op de lijkbezorging in Nederland is glashelder: je mag een overledene niet verplaatsen of aanraken zonder toestemming van een arts. Vooral bij een onnatuurlijke dood – dan moeten politie en lijkschouwer het lichaam onderzoeken. Bij een natuurlijke dood in het ziekenhuis of thuis? Dan mag de familie vaak wel afscheid nemen, maar het blijft beperkt. Een zachte aanraking van de hand of het gezicht, maximaal.

Wat zijn de risico's van het aanraken van een overledene?

Het aanraken van een overledene brengt gezondheidsrisico's met zich mee. Zeker als de dood is veroorzaakt door iets besmettelijks – COVID-19, tuberculose, hepatitis. Het lichaam kan nog actieve pathogenen bevatten. En dan heb je nog de psychologische kant. Die koude, stijve huid? Kan een traumatische ervaring zijn voor nabestaanden. Serieus.

Hoe kun je op een veilige manier afscheid nemen?

Als je afscheid wilt nemen, zijn er gelukkig veilige alternatieven:

• Gewoon van een afstandje kijken, of door een glazen wand in het mortuarium.
• Alleen de hand of het gezicht aanraken, met schone handen, en daarna grondig wassen.
• Volg wat de uitvaartverzorger zegt. Die weet precies hoe het werkt met hygiënemaatregelen.

Veelgestelde vragen

Checklist voor nabestaanden

• Meld het overlijden direct bij de huisarts of bel 112.
• Raak het lichaam niet aan totdat een arts toestemming geeft.
• Was je handen na elk contact met de overledene.
• Volg de richtlijnen van de uitvaartverzorger voor hygiëne.
• Zoek psychologische steun als het afscheid nemen emotioneel zwaar is.

Data en feiten over het aanraken van overledenen